Nữ thần Mặt trời Ama-terasu Omi-kami ra khỏi hang mang lại ánh sáng cho trần gian

Tên gọi vũ điệu thần thánh của Kagura bắt nguồn từ nguồn gốc ra đời của điệu múa. Tài liệu cổ của Nhật Bản ghi chép rằng, Kagura gắn liền với câu chuyện về nữ thần Mặt trời Ama-terasu Omi-kami. Vì giận con người nên nữ thần ẩn mình trong hang động, không ban ánh sáng cho trần gian. Nữ thần của lễ hội và những vị thần khác đã dụ nữ thần Mặt trời ra khỏi hang bằng cách nhảy múa. Có được ánh sáng mặt trời, con người vô cùng vui vẻ, họ mở hội, nhảy điệu múa của nữ thần lễ hội. Chính từ đó, điệu múa Kagura ra đời, được lưu truyền và được mọi người tổ chức thành nghi lễ truyền thống.

Trong nghệ thuật trình diễn Kagura không thể thiếu trang phục và mặt nạ. Vì vậy, sẽ là thiếu sót nếu chúng ta bỏ qua vai trò của những người thợ thủ công đối với nền nghệ thuật truyền thống này.

Tại thị trấn Iwami, phía Tây tỉnh Shimane có một hình thức trình diễn kagura được biết đến với tên gọi Iwami Kagura. Một trong những tiết mục đặc sắc nhất của Iwami Kagura là Orochi, thuật lại cuộc chiến giữa Thần Bão tố hùng mạnh Susano với những con rồng khổng lồ. Ngoài những điệu múa điêu luyện, Iwami Kagura đặc biệt cuốn hút khán giả bởi những chiếc mặt nạ đầy sức mê hoặc, các mô hình rồng sinh động và trang phục lấp lánh sặc sỡ. Để có được những chiếc mặt nạ tinh xảo và các bộ y phục cầu kì như thế phải nhờ đến bàn tay khéo léo của các nghệ nhân.

Hầu hết các mặt nạ trong nghệ thuật trình diễn Kagura đều được chạm khắc trên gỗ. Tuy nhiên, mặt nạ Iwami Kagura lại được làm từ giấy washi. Đường nét trên mặt nạ được thể hiện rất sinh động qua sự phối hợp của từng nét vẽ và màu sắc.

Mặt nạ dùng cho vũ điệu Kagura được chế tác tinh xảo

Giấy washi được sử dụng là loại giấy rất dai, người ta phết hồ lên mặt giấy và dán nhiều lớp trên chiếc mặt nạ. Một chiếc mặt nạ được dán 20 lớp giấy washi, một vài chỗ cần độ dày có thể được dán đến 50 lớp giấy. Tuổi thọ của những chiếc mặt nạ Iwami Kagura kéo dài đến 30 năm. Kỹ thuật sử dụng nhiều lớp giấy washi để chế tạo mặt nạ Iwami Kagura bắt đầu ra đời vào năm 1882.

Khi các lớp giấy washi đã khô lại và kết chặt vào nhau thành một thể thống nhất, người thợ dùng búa gỗ đập bỏ phần mặt nạ bằng đất sét bên trong. Lúc bấy giờ, chiếc mặt nạ hoàn toàn chỉ có giấy washi.

Công đoạn trang trí cho mặt nạ rất quan trọng. Người thợ phải phối màu và thể hiện nét vẽ để tạo nên thần sắc sinh động cho chiếc mặt nạ. Những chiếc mặt nạ tưởng chừng như đơn giản đã đóng góp rất lớn cho sự thành công của nghệ thuật trình diễn Kagura.

Ngoài chiếc mặt nạ, diễn viên Kagura cũng cần đến những bộ trang phục đa dạng được tạo ra từ đôi tay khéo léo của các nghệ nhân dày dặn kinh nghiệm. Sợi chỉ vàng kinshi đắt tiền là nguyên liệu đặc thù dùng để trang trí cho trang phục Kagura.

Kagura – nghệ thuật trình diễn mang tính thần thoại

Kỹ năng biểu diễn của người nghệ sĩ trở nên sống động hơn, có thần hơn nhờ sự trợ giúp của trang phục và mặt nạ. Các yếu tố đó đã hình thành nên thế giới nhiều màu sắc của nghệ thuật trình diễn mang tính thần thoại.

Như vậy, sau Mộc bản triều Nguyễn và Bia đá Văn Miếu - Quốc Tử Giám Việt Nam, Mộc bản kinh chùa Vĩnh Nghiêm là di sản thứ ba được UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới.

Bộ Mộc bản kinh chùa Vĩnh Nghiêm có tổng cộng 3.050 bản, hầu hết được khắc trong khoảng thời gian từ thế kỉ 17 đến thế kỉ 19. Trong đó chủ yếu là kinh, sách, các văn bản về giới luật nhà Phật và một số trước tác về thơ, phú, nhật kí… của một số vị cao tăng dòng thiền Trúc Lâm Yên Tử. Với những giá trị to lớn như vậy, kho mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm được đánh giá là “bảo vật quốc gia”.

Những mộc bản này đều do chính các nghệ nhân vùng Bắc Giang, Bắc Ninh và Hải Dương tổ chức khắc trong nhiều khoảng thời gian khác nhau. Vật liệu dùng làm bản khắc là gỗ thị và hầu hết được khai thác tại vườn chùa. Đây là loại gỗ thường được dùng để làm bản khắc in vì gỗ mềm, mịn, dai, dễ khắc, ít cong vênh, khó nứt vỡ.

Một bản khắc mộc bản kinh Phật cổ vô giá

Các mộc bản được khắc bằng chữ Hán hoặc Nôm với kĩ thuật khắc ngược, đây là một kĩ thuật rất khó và tinh vi để khi in ra giấy sẽ trở thành chữ xuôi. Mỗi mặt khắc tương ứng với 2 trang sách. Kiểu chữ rất chân phương và sắc nét. Điều đó chứng tỏ các nghệ nhân người Việt xưa không chỉ giỏi về mặt kĩ thuật mà còn là những người rất am hiểu về cách thức tổ chức văn bản, cũng như thông thạo về chữ Hán và chữ Nôm, một loại hình chữ viết cổ có cấu tạo rất phức tạp của người Việt.

Kích thước các mộc bản không giống nhau tùy theo từng loại kinh sách. Bản khắc lớn nhất có chiều dài hơn 1m, rộng 40 đến 50cm, bản nhỏ nhất chỉ khoảng 15 x 20cm. Qua quan sát, người ta thấy rằng, bề mặt các ván in được phủ một lớp màu đen bóng, đó chính là dấu vết của mực in còn sót lại trên bề mặt bản khắc sau những lần in ấn. Và cũng chính nhờ có lớp mực in này bảo vệ nên các bản khắc vẫn tồn tại bền bỉ qua thời gian mà không hề bị mối mọt, ẩm mốc phá hỏng.

Ngoài những giá trị về mặt hiện vật, bộ mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm còn được các nhà nghiên cứu đánh giá là có giá trị rất lớn về mặt học thuật. Dựa vào nội dung các mộc bản này, người ta có thể giải mã được rất nhiều vấn đề thuộc về quá khứ như: Lịch sử Phật giáo Việt Nam, khoa học kĩ thuật, văn học nghệ thuật, triết học, xã hội học, ngôn ngữ học... Đặc biệt, sự xuất hiện hai loại hình chữ viết Hán và Nôm trên các mộc bản này còn là cơ sở giúp cho các nhà ngôn ngữ học và sử học lí giải được lịch sử và tiến trình phát triển chữ viết của người Việt, nhất là quá trình chuyển biến từ chữ Hán (của người Trung Quốc) sang chữ Nôm (loại chữ viết tượng hình do người Việt sáng tạo ra trên cơ sở của chữ Hán). Điều này không chỉ phản ánh sự phát triển về mặt ngôn ngữ và chữ viết mà còn cho thấy tính tự tôn dân tộc của người Việt.

Cho đến nay, dù đã trải qua gần ba thế kỷ, những hoa văn, chữ nổi trên ván kinh bằng gỗ thị vẫn còn rất sắc nét, không hề bị mối mọt.